Zoals u al bij enkele van mijn collega-bloggers van filosofie.be kunt lezen, behandelen we onze 'favoriete filosofische problemen'. Maar wat is dat juist, een filosofisch probleem? De vraag peilt naar de kern van de filosofie zelf, zowat het enige vakgebied waar vakbroeders het nog niet eens zijn over de afbakening van het domein zelf. Sommigen vinden het al voldoende om de geschiedenis van de filosofie te bestuderen, anderen vinden dan weer dat filosofie zich vooral met wetenschap moet bezighouden. (Hoewel ik vermoed dat dit al een karikatuur is.) Voor de één staat filosofie los van onze empirische kennis, voor de ander kan filosofie niets anders zijn dan deze kennis. (Het idealisme versus het materialisme, zeg maar.) Bij elk antwoord duiken echter weer nieuwe problemen op, zodat we ons de vraag kunnen stellen wat nu juist de centrale vraag is waar alle filosofische problemen omheen cirkelen. Persoonlijk denk ik dat de tegenstelling die ontstaan is tussen Plato en Aristoteles nog steeds goed uitdrukt waar nu juist de grote filosofische vraag te zoeken valt. Plato's Ideeënwereld drukt op unieke wijze een fundamenteel wantrouwen tegenover de werkelijkheid uit: wat we zien, is slechts een reflectie van de waarheid. Zintuiglijke waarneming is dus hoogst onbetrouwbaar, en het enige wat we eraan overhouden is een mening. Het bestuderen van de werkelijkheid is niets anders dan het bestuderen van de schaduwen op de rotswand. Nogal dom dus. (Waaruit het neoplatonisme later het 'Ene' zou weten te puren, waarvan alles dan een emanatie is.) De waarheid moet dus op een andere manier gevonden worden, met name via de filosofie. Klein probleempje hierbij: sinds Plato is niemand erin geslaagd om duidelijk te maken hoe men zonder te steunen op die empirische kennis inzicht in de Ideeënwereld zou moeten krijgen. Reeds bij Plato is de filosoof reeds een bijzondere persoon, die beschikt over een inzicht dat anderen ontberen. Dit is in de loop der eeuwen ook het belangrijkste argument gebleven: Augustinus had zogenaamd kennis van de 'civitate dei' die niemand anders kon inzien, Hegel kende dan blijkbaar weer als geen ander de werking van de 'Geist'. In de romantiek werd het zelfs de kunstenaar die blijk gaf van een speciaal inzicht in het wezen van de natuur. Maar wat kunnen we nu eigenlijk aanvangen met al die zelfverklaarde visionairen? Aan de andere kant kennen we de traditie sinds Aristoteles, die wél waardering had voor onze zintuigelijke kennis. Abstracte begrippen, die voor Plato enkel in de Ideeënwereld te vinden zijn, worden volgens hem in het verstand gevormd op basis van onze waarnemingen. Via een analytische methode kunnen we dan komen tot een begrip van de waarheid. Het mag dan ook geen toeval heten dat de navolgers van Aristoteles zich vooral op de natuurwetenschappen concentreerden. Kwatongen durven dan ook wel eens beweren dat dit de enige juiste methode is. Nochtans, het is niet omdat deze puike methode haar vruchten aflevert als het erom gaat de werkelijkheid zoals ze aan ons verschijnt te kennen, dat ze ook iets te zeggen heeft over de oorsprong van deze werkelijkheid. Maar... zei ik daarnet niet dat dit probleem ook nog steeds niet opgelost is vanuit de andere traditie? Moeten we dan niet concluderen dat het idealisme eigenlijk nog niets bewezen heeft, en het materialisme wél al lang bewezen heeft dat haar methode werkt, ook al heeft ze de oorspronkelijke filosofische vraag eigenlijk handig ontweken? (Waarbij die oorspronkelijke vraag dus luidt: waar komt dit alles om ons heen toch vandaan?!) Het was wachten op Immanuel Kants poging om de twee met elkaar te verzoenen: aan de ene kant hebben we de fenomenale wereld, en die kunnen we perfect bestuderen via de wetenschap. Kant maakte hiermee ruimte voor de Aristoteliaanse traditie, maar nog belangrijker, hij wist deze te verzoenen met Plato's Ideeënwereld: het is niet omdat we de werkelijkheid grondig kunnen bestuderen, dat we hiermee alles verklaard hebben. Dus hebben we aan de andere kant nog steeds de noumenale wereld, dat wat we niet kunnen kennen, het ding- an-sich. Immers, de wereld is niet alleen opgebouwd uit objecten, maar ook uit subjecten, en laten het nu net die subjecten zijn die deze wereld bepalen. Er bestaat niet zoiets als 'de boom', maar alleen 'de waargenomen boom'. En op wonderbaarlijke wijze vindt dit ook zijn beslag in modernere wetenschappen zoals de quantummechanica: als we een deeltje waarnemen, beïnvloeden we het resultaat. Volgens sommigen kunnen we zelfs niet zeker zijn over het bestaan _van een deeltje vooraleer we het waarnemen. (Maar laat ik er ook maar bij vermelden dat dit volgens anderen compleet onzinnig is.) Voor mij is dit de filosofische vraag bij uitstek: wat is de werkelijkheid? Is het iets wat op- zich bestaat, en we vervolgens helemaal kunnen doorgronden? Of is er iets wat deze werkelijkheid te boven gaat, wat wij, eeuwig-subject zijnde, nooit kunnen doorgronden? Immers, wie er vanuit gaat dat alles is wat het is, en bijgevolg volkomen kenbaar is, huldigt eigenlijk het standpunt dat filosofie overbodig geworden is. Met behulp van de wetenschap kunnen we dan proberen alle kennis te bekomen die er te vinden valt. Er is immers niets wat dit te boven gaat. Hierbij moet men dan wel voorbij gaan aan de positie van het subject, dat de werkelijkheid bij wijze van spreken zelf schept. Ondanks de vele voordelen van de wetenschappelijke methode, zou ik dus niet durven stellen dat deze een materialistische opvatting bevestigt. Het is niet omdat we de waargenomen werkelijkheid kunnen kennen, dat we deze ook in z'n geheel verklaren. En wellicht is dit ook niet mogelijk via een andere methode, ook al duikt er af en toe iemand op die zweert dat hij _het licht gezien heeft. Bijgevolg zitten we met een onoplosbaar probleem. En het is net dit onoplosbare dat er voor zorgt dat mensen toch pogingen blijven doen om dit op te helderen. Of oproepen om erover te zwijgen. Is de mens nu wel of niet een metafysisch dier, dat er voortdurend naar hunkert om zijn bestaan te begrijpen? De één wellicht iets meer dan de ander, dat wel... De vraag blijft dus eerder hoe we omgaan met deze onverklaarbaarheid van het bestaan. Wie ervoor kiest om deze vraag totaal te negeren, bedrijft geen filosofie meer, maar wetenschap. Dit wil echter niet zeggen dat filosofie de wetenschap moet negeren. Filosofie probeert net met behulp van deze discipline ervoor te zorgen dat haar pogingen om het bestaan te vatten niet indruisen tegen het meest evidente dat voor ons ligt: de wereld die we waarnemen. Het bestaan zelf is dus problematisch, en het is dat waar de filosofie een antwoord probeert op te formuleren. Een antwoord dat wellicht onmogelijk is: want hoe zouden we de essentie van iets kunnen beschrijven, als het wezen van de dingen net is dat alles aan verandering onderhevig is? En dat we bovendien zelf deze verandering veroorzaken alleen maar omdat we er zijn. Een objectief uitgangspunt is bij deze onmogelijk, en het enige wat ons rest is trachten een begrip te krijgen van dit spel der metamorfoses, waarbij we lijken op een kat die haar eigen staart achterna loopt. Verschillende 'grote filosofische problemen' vloeien hieruit voort: - Hoe kunnen we het bewustzijn doorgronden, als blijkt dat dit bewustzijn niet geschikt is om zichzelf te doorgronden? (Laat staan het onbewuste!) - Hoe kunnen we spreken over vrijheid, als we er niet het flauwste benul van hebben waar we die vrijheid zouden moeten zoeken? - Hoe kunnen we een oordeel uitspreken over wat 'het goede leven' is, als blijkt dat we niet eens weten wat 'het leven' inhoudt? Er bestaan geen objectieve maatstaven om de dingen aan af te wegen, dus scheppen we die normen zelf. En is ook dat niet altijd filosofie geweest: dat enkele 'figuren' zélf de waardeschalen bepaalden? Wat lange tijd ondenkbaar was, werd ineens tot maatstaf van de samenleving verheven. In dat geval heeft filosofie nooit zomaar de werkelijkheid beschreven, maar haar altijd gecreëerd. (Wat Marx' uitlating over filosofen die slechts de wereld beschrijven, terwijl we haar moeten veranderen, als compleet onzinnig doet verschijnen.) We zitten dus opgescheept met subjecten die, alleen maar omdat ze er zijn, hun invloed uitoefenen op de 'objectieve' wereld, en daarnaast maken deze subjecten ook nog eens gebruik van zoiets vreemds als taal, wat op zich ook al niet zomaar een beschrijving is, maar de realiteit echt tot realiteit maakt. Blijkbaar is het grootste filosofische probleem dus de filosofie zelf: als uitdrukking van het wereldgebeuren, is zij er tegelijk de schepper van. Telkens ze zichzelf probeert te doorgronden, verandert ze van gedaante. (Dan blijft nog deze vraag over: als dat allemaal waar is, hoe kan ik dit dan poneren?)