Waar hij het ziet als door consumptiemechanismen gedreven, zie ik het eerder als een uitvloeisel van een verander(en)de visie op het kind. Misschien kunnen we stellen dat Rousseau's zienswijze op kinderen nu doorgedrongen is in alle lagen van de maatschappij. Waar jaren geleden kinderen onmondig werden gehouden, gaat men nu juist mondigheid promoten. Let wel: mondigheid is niet onbeleefdheid. Het is daarentegen het zo accuraat mogelijk verwoorden van eigen gevoelens, opvattingen, ervaringen en belevenissen. Daarnaast houdt het ook een gerichtheid naar anderen in: zich kunnen inleven in het verhaal van anderen, leren luisteren, elkaar helpen zoeken naar betere bewoordingen en dus betekenissen. Mondige kinderen staan sterker in deze veeleisende maatschappij. Filosoferen helpt hen deze positieve mondigheid als blijvende eigenschap te verwerven. Bovendien, zegt Goedele De Swaef, kan FMK nuttig zijn om meer zicht te krijgen op de belevingswereld van kinderen en jongeren. Op die manier groeit er een beter verstaan over de generaties heen. Dat lijkt me, ook al speelt de markt er een rol in, alleen maar lovenswaardig.

Om hier niet al te uitgebreid in te gaan op alle positieve aspecten van FMK, ga ik hier voornamelijk in op de weinige tegenargumenten die ik gevonden heb.

Carlos Steel vraagt zich in datzelfde artikel af 'waarom dit nu per se 'filosoferen met kinderen' genoemd moet worden'. Wel, veel hangt af van de interpretatie van 'filosofie'. Ik wil mij schragen achter de visie van Goedele De Swaef die zegt: 'Filosoferen is samen vragen stellen en nadenken, zonder te leren wat de grote filosofen voor ons erover te zeggen hadden. Het is een interpreteren van de werkelijkheid als samenhangend geheel, het ontwikkelen van nieuwe interpretaties van de werkelijkheid, het vinden van openingen in het bestaande wereldbeeld. Filosoferen is nadenken over de verbanden tussen onze ervaringen en over de kaders waarbinnen de ervaring wordt geplaatst, over het geheel van de wereld en onze plaats daarin en over de wijze waarop we ons leven inrichten.'  Het is dus weldegelijk verschillend van filosofie op academisch niveau, waar men juist leert wat de grote filosofen over bepaalde thema's te zeggen hebben. Het mag echter toch 'filosoferen' (of misschien beter: low-profile-filosoferen) genoemd worden omdat de methode niet zomaar willekeurig is. Kenmerkend voor FMK is dat het enkel betrekking heeft op de praktijk van het filosoferen zelf: het stellen van vragen en het samen nadenken nemen een centrale plaats in. De methode zelf gaat terug op Socrates. Plato toont ons Socrates' speciale manier van onderwijs: de socratische dialoog wordt getypeerd door zijn merkwaardige omkering van de leermeester- leerling verhouding: de leermeester stelt voortdurend vragen die de leerling vervolgens moet trachten te beantwoorden. Kinderen wordt gezien als 'niet- wetenden', maar het is precies vanuit die naïviteit dat ze zeker kunnen meespreken over de grote filosofische vragen. Hoewel men volgens Socrates eigenlijk pas vanaf de leeftijd van dertig jaar kon beginnen met filosofie, bezitten ook kinderen de perfecte uitgangspositie waarop men zijn onderwijsmethode kan toepassen. Daarenboven is Lipmans P4C, waarop ons FMK gebaseerd is, een pedagogiek die kinderen leert omgaan met abstracties waardoor ze tot een globaler wereldbeeld komen dan ze in de afzonderlijke vakken op school doorgaans verkrijgen. Volgens Matthew Lipman 'houdt iets leren niet alleen denken over een probleem of onderwerp in, maar ook denken over de procedures van het denken. Denken doe je vanzelf, zoals ademen en verteren, maar het is tegelijkertijd ook een vaardigheid die kan worden verbeterd, net zoals je beter kan leren spreken en schrijven door te reflecteren op de regels van de grammatica en de retorica.'

Ook filosoferen kan je leren en het is goed hier al vroeg mee te beginnen. In mijn gesprek met twee leerkrachten van _De Fontein _bleek trouwens hoe kinderen hier effectief vaardiger in worden. Waar het in het tweede leerjaar vooral gaat om de kinderen de vaardigheid te leren van het dialogeren (spreken tot elkaar in plaats van tot de leerkracht), zien we hoe de kinderen in het vierde jaar echt samen nadenken over een kwestie. Dewey's idee dat filosoferende kinderen democratische participatieve burgers worden, lijkt in de praktijk gelijk te krijgen.

Carlos Steel werpt, net zoals Johan Hulsbosch op: 'Laat de kinderen op de speelplaats spelen'. Akkoord, laat kinderen spelen. Maar filosofie IS een spel, kinderen genieten ervan. Huizinga schreef in zijn boek _Homo Ludens _dat menselijke beschaving opkomt en zich ontplooit in spel, als spel. Filosofie is spelen met taal, spelen met woorden, met betekenissen, met zin. Ook kinderen kunnen dit!

Het is goed om er al heel jong mee te beginnen omdat de natuurlijke drang tot het stellen van filosofische vragen daalt naarmate men ouder wordt, door middel van het socialisatieproces.

Kinderen kunnen inderdaad filosoferen. Het is echter een andere zaak dit FMK te begeleiden. Kan iedereen zomaar FMK begeleiden, vraag ik me af?

Ja, want kinderen hoeven alle filosofische theorieën niet op hun bord te krijgen. FMK is geen vergelijkend onderzoek van beweringen en stellingen van grote filosofen. Het gesprek mag tevens gerust in een impasse eindigen en het is zelfs beter als de leerkracht zich niet opwerpt als kennisautoriteit. Op die manier kunnen kinderen evt. later zelf wel op zoek gaan naar verder antwoorden. Wanneer we het over jongeren hebben zou ik iets anders zeggen. Dan is het wel interessant om de eigen ideeën te toetsen aan de grote denkers. Maar bij FMK heeft dat niet zoveel belang, alhoewel het uiteraard wel interessant is als de begeleidende leerkracht wat achtergrondinformatie bezit. Toch gebeurt de impasse niet vaak in de praktijk. Veeleer staan er een aantal zaken naast elkaar, zo bleek uit het gesprek met de leerkrachten.

Toch valt hier een tegenargument aan te halen. Uit mijn interview met die leerkrachten bleek dat FMK niet gemakkelijk toepasbaar is in het zogenaamd 'klassiek' onderwijs. FMK moet passen in het globale kader van onderwijs en omgaan met kinderen. Leerkrachten hebben schrik hun positie te verliezen. Zich niet laten gelden als kennisautoriteit blijkt voor velen in het klassieke onderwijs heel moeilijk. Vaak bekijken ze FMK als tijdverlies binnen hun weekprogramma omdat het geen toonbare resultaten oplevert en omdat ze niet op jaarbasis - en zelfs ruimer - kijken. Op hetzelfde niveau als de leerlingen gaan staan is niet evident en schrikt veel leerkrachten af. Ook de leerlingen zouden het niet aanvaarden, werd door deze leerkrachten gezegd. Want het lijkt alsof de leerkracht plots in het FMK-moment een rolletje speelt. Leerlingen uit het klassiek onderwijs accepteren niet dat de leerkracht 'het antwoord' niet weet...

Leerkrachten moeten dus zelf onderzoekend gaan leren willen ze goed kunnen FMK. Is het dan een optie om uitsluitend geschoolde filosofen hiervoor te laten instaan? Ik vrees van niet, aangezien die het misschien nog moeilijker hebben de traditionele filosofische problemen om te zetten in een alledaagse taal. En trouwens, de leerkrachten van _De Fontein _willen die filosofeermoment niet afstaan. Het leert hen teveel bij over wie de kinderen in hun klas echt zijn. Het schept een unieke band en een motiverend gelijkwaardigheid. Het maakt het leven van zowel leerkracht als leerling mooier...

(zie ook: Van Camp A., Ook kinderen kunnen mee denken en beslissen! Filosoferen met kinderen: een aanloop tot kinderparticipatie, democratie en actief burgerschap, eindverhandeling 2006)