Psychoanalyse
Gilles Deleuze schrijft in zijn Dialogen (met Claire Parnet) ondermeer over psychoanalyse. Hoewel het eenvoudig geschreven is en dus hapklaar genoemd kan worden, kan de vertering toch problemen opleveren. Zonder alles ingrediënten een voor een open te snijden wil ik hier toch enkele aspecten die op mijn lever blijven liggen bespreken.
Over het onbewuste, over het spreken en interpreteren, en over wat het is of zou kunnen zijn...
Het valt me meer en meer op dat het woord 'psychoanalyse' rechtstreeks gelinkt wordt aan Freud en in mindere mate aan Lacan. Logisch natuurlijk. Maar bij de zovele kritieken wordt er meestal jammer genoeg ook niet verder gekeken dan Freud en Lacan. Nochtans heeft de psychoanalyse na Freud heel wat ontwikkelingen doorgemaakt. Een afgeleide, maar daarom niet minderwaardig en misschien zelfs therapeutisch gezien 'beter' is de psychoanalytische psychotherapie. Maar wordt dat onder de loep genomen? Ik meen van niet. In welke mate bepalen inzichten/bedenkingen rond de founding fathers (waar ik eerlijk gezegd zo goed als niets van weet) de praktijk van de psychoanalytische therapie van vandaag? Ik vraag het me af omdat ik de indruk krijg dat het een naast elkaar spreken is. De een verstaat niet echt wat de ander eigenlijk bedoelt. En dus doet elk maar rustig en lustig zijn eigen ding...
Hiermee zijn we natuurlijk aangekomen bij de kunst van het interpreteren, wat volgens Deleuze de beroemde praktische kunst van de psychoanalyse is. "Wie zich aan een psychoanalyse onderwerpt, gelooft te kunnen spreken en accepteert het te moeten betalen voor dat geloof. Maar men krijgt niet de geringste kans om te spreken. De psychoanalyse is er volledig op gericht om de mensen te verhinderen te spreken en hen alle voorwaarden van het ware uiten te ontnemen." _Als je dit op voorhand weet, begin je er maar beter niet aan... Maar als je er niet aan begint, met welk recht zeg je dit dan? Okee, verslagen doornemen kan een bepaald inzicht opleveren, maar vraag blijft in welke mate hetgene de cliënt zegt en wat de therapeut hoort en vasthoudt, niet echt hetzelfde is? Toegegeven dat er in het psychoanalytisch begrippenkader niets ondubbelzinnig is. De therapeut of psychoanalyticus is geïndoctrineerd (wat heel negatief klinkt) in het leggen van verbanden tussen schijnbaar banale dingen en zgd. verborgen verlangens, die zich ongetwijfeld op seksuele pad begeven. Louter 'wetenschappelijk' gezien (als je aanneemt dat psychoanalyse een pseudowetenschap is) klinkt dit nergens naar. De interpretatie is niet de werkelijkheid want de werkelijkheid is veel minder gecompliceerd. Ook het verlangen en wat zich zogezegd aandient als 'het onbewuste' wordt geproduceert in de analyse zelf. Het gaat niet terug op een reëel object of betekenaar. Het is niet meer dan de psychoanalyse die zich ingraaft in haar eigen referentiekader. "Ze heeft geen behoefte aan een uitwendige 'referent'. De divan is de bodemloze put geworden. De psychoanalyticus is als de journalist geworden: hij schept de gebeurtenis."_
Als cliënt in een psychoanalytische psychotherapie (wat toch werkelijk niet hetzelfde is als een psychoanalyse) weet ik dat bovenstaande zaken niet juist zijn. Het interpreteren gebeurt niet enkel door de analyticus maar ook door de cliënt. Het is een telkens weer verifiëren van betekenissen. Soms kan de analyticus er ook gewoonweg naast zitten. En het is zeker niet verboden je therapeut tegen te spreken ;-) Het is ook geenszins de therapeut die in het centrum staat, maar wel de cliënt, hoewel de therapeut uiteraard een belangrijke rol speelt omwille van de therapeutische relatie (wat trouwens in eender welke therapie zo is).
Ik onderschrijf wel wat Deleuze zegt over het onbewuste: _"Het onbewuste, dat moet u produceren. Het is een substantie die gefabriceerd moet worden, die we moeten laten stromen." _De psychoanalyse haalt het onbewuste tevoorschijn uit versprekingen, grappen en dromen. Maar vooral komt het naar voor in het spreken van de cliënt. Naarmate de therapie een vertrouwd gegeven is geworden en remmingen losgelaten worden, zal het onbewuste meer en meer zich ontvouwen. Ik schrijf wel 'ontvouwen' maar daarmee bedoel ik dat het onbewuste op dat moment gemaakt wordt. In die zin is psychoanalytische psychotherapie zwaarder dan bv. gedragstherapie, waar er niet zoveel gecreëerd (of 'teruggevonden' ;-)) wordt omdat het uitgaat van een ander mensbeeld.
Misschien is het idd allemaal maar zever. Maar toch is er een markt. Het is een veilige ruimte om 'het verbodene / verborgene te fantaseren. Uiteindelijk kan dat belangrijk zijn om door te gaan met het 'echte' leven. Want laat dat duidelijk zijn: therapie is nooit het echte leven!
__
