De rede
Filosofen hebben altijd de rede als hun instrument beschouwd. De rede, het bewuste denken, het redeneren, is dat wat aan de basis ligt van het argumenteren, wat dan weer leidt tot algemeen erkende waarheden. Maar nu zijn er wetenschappers die beweren dat bewust denken niet bestaat. Wat wij "bewustzijn" noemen doen zij af als een bijverschijnsel, een epifenomeen. Onze beslissingen worden volgens hen onbewust genomen, ons handelen wordt door het onbewuste gestuurd. En wat de rede daarvan zegt, dat zijn maar praatjes achteraf. Volgens die wetenschappers zijn we in feite robots met een passagier, die ziet wat er gebeurt, maar niet in kan grijpen.
Maar hoe zit dat dan met dat nadenken van ons? Veel beslissingen die we nemen vergen nogal wat tijd, omdat we eerst alle alternatieven op een rij moeten hebben, alle argumenten pro en contra moeten verzamelen, en een afweging moeten maken, voordat we de knoop kunnen doorhakken. We moeten toch eerst een goed verhaal hebben, voordat we erop kunnen vertrouwen dat we de juiste keuze maken. Is dat dan alleen maar voor-de-gek-houderij? Weet ons onbewuste al wat we gaan beslissen, lang voordat wij ons verhaaltje rond hebben? Als dat zo zou zijn, waarom dan al die poespas? Laat dan gewoon die automatische piloot zijn werk doen. Dat scheelt een hoop inspanning en stress.
Illustratief voor de stemming onder de hedendaagse onderzoekers zijn de titels van de boeken die zij publiceren over het onbewuste. Ap Dijksterhuis heeft het over " Het slimme onbewuste". Victor Lamme noemt zijn boek "De vrije wil bestaat niet". En Dick Swaab koos de titel "Wij zijn ons brein". Die titels hebben toch iets provocerends. De schrijvers beseffen dat hun boodschap strijdig is met de communis opinio, en proberen met hun titels mensen nieuwsgierig te maken. Ze proberen mensen te beïnvloeden op een niveau waar redelijk denken niet direct een rol speelt, en illustreren zo meteen wat ze met hun boeken willen zeggen. Maar hoe zijn ze daartoe gekomen? Hebben ze dat aan hun slimme onbewuste overgelaten en zijn ze intussen gewoon een partijtje tennis gaan spelen?
We weten dat ons onbewuste slim kan zijn. Onze intuïtie kan ons oplossingen voor problemen aanreiken waar we met argumenteren niet op zouden zijn gekomen. En dat het concept 'vrije wil' problematische kanten heeft, dat is ook bekend. Vrije wil houdt niet in: totale willekeur, maar ook niet: rekenen en redeneren totdat er maar een keuze overblijft. Maar wat dan wel?
En dat er niet iets bovennatuurlijks komt kijken bij wat wij ons "bewustzijn" noemen, dat geloven de meesten ook wel, maar hoe onze hersenen onze persoonlijkheid tot stand brengen, dat weet niemand, ook die hersenonderzoekers niet. Waar komen al die boeken vandaan, die ons van "illusies" omtrent het menselijke bewustzijn willen bevrijden? Is het door nieuwe onderzoeksinstrumenten, zoals fMRI, dat de onderzoekers nu tot de conclusie zijn gekomen dat onze geest niets spiritueels bevat?
De wetenschap heeft zich nooit van een lichaam-geest dualisme bediend. Er is niemand die naast de natuurwetten ook nog zoiets als "geestwetten" zou willen zien. Moderne wetenschap is materialistisch, en dat heeft wetenschappers nogal eens in conflict gebracht met sommige vormen van religie. Ook psychologen die zich op een fenomenologische manier met het menselijk bewustzijn bezig houden, en die proberen een studie te maken van het functioneren en disfunctioneren van menselijke geest, hebben geen behoefte aan een aparte ontologie, strikt gescheiden van die van de natuurwetenschappen. Uitzondering zijn sommige onderzoekers die zich met zogenaamde paranormale verschijnselen bezig houden. Maar die vormen binnen de wetenschap maar een marginale groep.
Wat is het dan dat die neurocognitieve, neuropsychologische, en andere neuro-onderzoekers ons willen vertellen? Dat de wetenschap de wereld vanuit een ander blikpunt bekijkt dan het subjectief menselijke is geen nieuwe boodschap. Maar dat betekent nog niet dat de subjectief menselijke kijk op de wereld onhanteerbaar of zelfs schadelijk zou zijn. We zijn er als mensheid groot mee geworden. Ieder mens kent iets wat hij "wil" noemt, en hij kan het aanduiden bij zichzelf en anderen. Ieder mens kan zeggen wanneer hij zich ergens bewust van is, en wat dat inhoudt. Ieder mens kan je vertellen wat de problemen zijn bij het nemen van goede beslissingen, welke stappen daarvoor nodig zijn en welke struikelblokken daarbij kunnen optreden. Mensen zijn zich van allerlei subjectieve categorieën bewust en ze kunnen er onderling ook over praten. In die zin hebben begrippen als "rede", "vrije wil" en "bewustzijn" wel degelijk betekenis.
En het beperkt zich niet tot praten. Gaan gelovigen naar de kerk vanwege de een of andere onbewuste aanvechting? Gaan studenten naar de universiteit omdat hun onbewuste stiekem de route bepaalt? Of komt dat voort uit een bepaalde motivatie, die is ontstaan door wat men heeft gelezen of gehoord van anderen? Als dat zo is, dan heeft er in het tot stand komen van die motivatie toch ergens een bewust proces een rol gespeeld. Iemand, bijvoorbeeld een ouder of een leraar, heeft, in woorden, een pleidooi gehouden voor een bepaalde handelwijze, en dat is niet iets dat je onbewust doet.
Weliswaar is het aaneenrijgen van woorden tot mededelingen een onbewust proces, maar het bedenken van die mededelingen is een zaak van het bewustzijn. En wat geldt voor gelovigen die naar de kerk gaan en studenten die naar de universiteit gaan, geldt ook voor onderzoekers die boeken schrijven. Dat schrijven komt ook voort uit de bewustwording van bepaalde motieven die resulteerden in een bewust ontworpen plan dat via allerlei bewuste uitvoeringsstappen heeft geresulteerd in de realisatie van hun boek.
Misschien is dat hele proces ook wel in termen van allerlei onbewuste deelprocessen te omschrijven, maar dat feit maakt als zodanig de beschrijving in termen van bewuste processen nog niet ongeldig. Het zal trouwens niet meevallen om die onbewuste processen op een wetenschappelijke manier expliciet te maken. Men kan op scans of encefalogrammen wel signaleren dat er iets gebeurt in de hersenen als die zich bezig houden met een bepaalde taak, maar dat levert nog geen beschrijving op van hoe die taak dan wordt verricht. De relatie tussen processen en taken is niet een-op-een. Net als computers zijn hersenen universele machines. Een en de zelfde computer kan zowel een boekhouding bijhouden als beelden bewerken. Net als een subroutine in een computer kan een bepaald hersenproces worden gebruikt door veel verschillende taken en net als een programma in een computer beschikt een mentale taak over veel alternatieve mogelijkheden om zijn doel te realiseren.
En net zoals een computerprogrammeur gebruik kan maken van verschillende soorten modellen, zo kan een denker kiezen uit verschillende manieren van aanpak voor het bereiken van het gewenste resultaat. De enige manier die heden ten dage expliciet is te maken, is die in termen van bewuste processen, maar daarmee is niet gezegd dat dat de enig mogelijke manier zou zijn, noch dat die manier onbruikbaar wordt op het moment dat er bijvoorbeeld een beschrijving in hersenprocessen zou kunnen worden gegeven.
Reacties (13)
Kweetal,
Aan welk type onderzoekers denk je bij de zin: "Uitzondering zijn sommige onderzoekers die zich met zogenaamde paranormale verschijnselen bezig houden. Maar die vormen binnen de wetenschap maar een marginale groep."
Die hebben meestal evenmin behoefte aan een aparte ontologie, als het goed is. Volgens het schema, voor zover de 'verschijnselen' tenminste 'ervaringen' betreffen: welk meetbaar 'gedrag' volgt er dan uit de ervaringen? (En vervolgens proberen valide en betrouwbaar te gaan 'meten' van dat gedrag, waar het maar kan.) Of via het schema: wat valt er te leren van 'verzamelingen' van, laten we zeggen 'spontane' telepathische ervaringen, in termen van overeenkomsten of verschillen bij verschillende collecties in verschillende landen en in verschillende tijdsgewrichten. (Is ook al gebeurd.)
De fenomenologie zoals ik die begrepen heb (wat is je of de precieze filosofische definitie daar van) bracht de wetenschap op dat gebied al helemaal niet verder, mag je toch wel concluderen uit de geschiedenis? Of zie je dat anders?
Beste Theo,
Er schijnen onderzoekers te zijn die denken dat er echte paranormale verschijnselen bestaan, dus verschijnselen die het normale overstijgen, en waarvoor een heel nieuw gebied van verklaringen moet worden aangeboord.
Beste Kweetal,
Beslissingen worden genomen op basis van een "er een goed gevoel bij hebben". Daar heeft Spinoza destijds al op gewezen. Dat daarbj het onderbewuste een belangrijke rol speelt is buiten kijf. (ze bv. Damasio: Het gelijk van Spinoza, 2003) In die zin is de rol van het bewustzijn die van een rationalisatie achteraf. Maar omgekeerd kan de ratonalisate ook weer het "goede gevoel" beinvloeden.
Ik denk dat het bewustzijn dus wel een aparte rol speelt, los van het onderbewuste, maar of dat hetzelfde is als "vrije wil"???
---
Bewerkt door Aurora Borealis op Jan 20 12 10:28
Beste Aurora,
Volgens Daniel Dennett is vrije wil ‘het vermogen om te bereiken wat van waarde is in een reeks verschillende omstandigheden’. Het gaat dus om waarden, dat wil zeggen: zaken waar expliciet het belang van is vastgesteld. En het gaat om omstandigheden waar rekening mee doet worden gehouden, waar dus het handelingspatroon op moet worden afgestemd. Bij beide begrippen speelt het bewustzijn toch een belangrijke rol. Naast het onbewuste, natuurlijk.
Beste Stefan,
Stukje maar weer verwijderd wegens irrelevantie m.b.t. het onderwerp. Wil je eigenlijk wel een dicussie voeren?
---
Bewerkt door Kweetal op Jan 21 12 5:41
Beste Stefan,
Een traktaat is geen reactie. Je geeft nergens aan op welke punten van mijn stukje je reageert. Nogmaals, publiceer je verhandeling als een aparte blog post, dan kan iedereen er op reageren.
---
Bewerkt door Kweetal op Jan 21 12 6:59
Vraagje aan Dennett: Hoe meet je volgens hem de vrije wil gedefinieerd als: "het vermogen om te bereiken wat van waarde is in een reeks verschillende omstandigheden". Graag een meer concrete definitie die verifieerbaar is. Vele filosofen brouwen woorden zonder concrete verwijzing naar iets dat verifieerbaar vertaald kan worden. Laat staan dat je dan iets kan falsifieren.
En wat is de juiste relatie tussen redelijk denken en bewustzijn, als je stelt dat "De rede, het bewuste denken, het redeneren, is dat wat aan de basis ligt van het argumenteren, wat dan weer leidt tot algemeen erkende waarheden."
Is dat zo dat men dan komt tot algemeen erkende waarheden? Dit is grove en ongenuanceerde praat.
Als men redelijk denkt dan is men bewust???? Als men niet bewust is dan denkt men niet redelijk??? Als men redelijk is dan is men ook niet bewust ??? Als men bewust is dan denkt men niet redelijk???? Wat is de juiste genuanceerde relatie?
Kan men vrije wil wel uitsluitend koppelen aan bewustzijn? En wat is onvrije wil?
Wil men tot meer eenduidige uitspraken komen, probeer dan al eerst een meer eenduidige verifieerbare definitie te geven van vrije wil om hierover behoorlijke uitspraken te kunnen maken die werkelijk iets betekenen.
Beste kweetal, ik krijg soms de indruk dat je graag (onbewust???)bepaalde essentiele meer genuanceerde denkstappen overslaat om tot betere besluitvorming te komen.
Beste Stefan,
Wat is je niet duidelijk aan mijn antwoord op Aurora Borealis? Ik dacht dat ik daar had duidelijk gemaakt wat de vrije wil met bewustzijn te maken heeft, namelijk via die waarden en die omstandigheden.
Als je mijn stukjes te grof vindt, kun je ze maar beter niet lezen, lijkt mij. Maar als je vindt dat er inhoudelijk iets niet aan klopt, kun je dat natuurlijk altijd aankaarten. Laat ik een tegenvraag stellen: hoe denk jij tot algemeen erkende waarheden te komen? Via onderbuikgevoelens? Door een preek? Ik ga ervan uit dat aan algemeen erkende waarheden argumenten ten grondslag liggen, maar misschien ben jij het daar niet mee eens.
Kun jij redelijk denken in je slaap? Ik denk toch dat als je redelijk denkt, je je bewust bent van wat je denkt en waarom je het denkt.
Wat vrije wil betreft verwijs ik je graag naar wikipedia. Over dat onderwerp zijn bibliotheken vol geschreven. En die wil ik hier niet gaan overschrijven.
Als je denkt dat ik wat oversla, dan hoor ik graag van je wat dat dan zou zijn. Ik probeer altijd zo precies mogelijk te zijn. Maar geen mens is volmaakt, natuurlijk.
Je kan intuitief een hypothese formuleren en daarna deze onderzoeken op haar waarheidsgehalte. Je kan onbewust aanvoelen dat een bepaalde uitweg beter is dan een andere, maar je pas later bewust ervan zijn dat dit zo is als je het vaststelt.
Als je een rat "vrij" laat een uitweg kiezen in een doolhof, dan hoeft dat niet per definitie een bewuste keuze te zijn van de rat. Identiek voor een mens in een doolhof. Maar wanneer ratten meer ervaring hebben te lopen in een doolhof, zullen ze net als mensen eerder neigen een of andere "strategie" te hanteren wat lijkt op een wat bewustere aanpak. Ik hekel vaak de manier van stelligheid die zowel sommige filosofen als sommige wetenschappers poneren en van weinig nuance getuigen. Ik zou uit Libets onderzoek nooit stellig kunnen besluiten dat er niet zoiets bestaat als een vrije wil of vrijheid. Maar ik kan evenmin op basis van definities zoals Denett hanteert iets zinvol beweren over vrije wil. Ik mis de nuance en die ontstaat vaak (zoals ik al heb eerder aangetoond maar je blijkbaar moest verwijderen omdat het naast de kwestie zou zijn, vaak berust op gebrekkige informatie en foutieve redenringen en ongenuanceerde implicaties. Je kan in de statistiek niet beweren dat een onderzochte uitspraak volledig waar is of volledig onwaar en vele aanvaardbare aangetoonde samenhangen en verbanden tussen variabelen vertonen veel nuance die te vaak (bewust of onbewust??)weggeredeneerd worden om een gelijk aan te tonen. En dan zwijgen we nog over betrouwbare en onbetrouwbare informatie. Indien je stelt dat rede en bewustzijn steeds samenhangen, dan is dat pas weerlegbaar als je de concepten rede eenduidig en verifieerbaar definieert. Bovendien wordt er ook verondersteld dat bewustzijn en vrije wil samenhangen. Hangt de rede samen met bewustzijn en vrije wil? Zo ja in wat opzicht en onder welke omstandigheden en hoe lopen de pijlen van deze samenhang. Als iemand redelijk denkt is hij dan per bewust en/of vrij? Laten maar eerst eens onderzoeken hoe dat zit en het eens worden over wat rede is, bewustzijn en vrije wil of vrijheid.
Beste Stefan,
Ik vind het allemaal nogal open deuren die je intrapt. Ik ben het er helemaal mee eens dat een hoop van de dingen die je doet en vindt, je doet en vindt zonder er bewust bij te hebben nagedacht. Als je wat meer van mijn stukjes zou hebben gelezen, zou je dat weten. Maar dan begin je weer een heel verhaal over nuances en zo, zonder aan te geven waar dat op slaat met betrekking tot mijn stukje. WAT IS HET WAAR JE HET CONCREET NIET MEE EENS BENT? En wat moet ik met vaag gelul over statistiek en zo, als ik het daar helemaal niet over heb?
Mijn stukje ging over de rede, en de rede is bij uitstek iets van het bewuste denken. Het woord redeneren is van het woord rede afgeleid, en redeneren doe je stap voor stap, waarbij je van iedere stap kunt aangeven hoe je er aan komt. Of niet soms? Mijn stukje was een reactie op de ongenuanceerdheid van hersenonderzoekers, die doen alsof het bewuste denken niet bestaat.
---
Bewerkt door Kweetal op Jan 22 12 11:21
Wel dat is het nu juist. Bewustzijn is gradueel. Wat jij onder bewustzijn verstaat is nogal beperkt tot enkele componenten zoals zelfbewustzijn en vrije wil. Een rat heeft ook een bewustzijn en het bewustzijn van een peuter verschilt met dat van een tiener en volwassene. Filosofen vertrekken nogal eens graag van concepten zonder zich af te vragen hoe dat je bewustzijn kan concretiseren naar beter meetbare componenten zoals bijvoorbeeld: gewaarworden, waarnemen, aandacht, emotie, instinct, geheugen, denken, taal, intentie, orientatie, leren, vrije wil en beweging en hoe die onderling samenhangen. Men kan ook verschillende bewustzijnstoestanden onderscheiden en huidig onderzoek spitst zich op variabelen van bewustzijnstoestanden die beter meetbaar kunnen geformuleerd worden. Statistiek kan voor jou theoretisch gezwets lijken, maar het juist verzamelen, interpreteren en gebruik van meetgegevens is essentieel om meer te weten te komen. Met klassieke logische, filosofische benadering van wat bewustzijn inhoudt, kom je er niet. Zeker niet als zelfs experten regelmatig denkfouten maken of zich jaren om de tuin laten leiden door onderzoekers zoals bijvoorbeeld de heer Stapel. Ongenuanceerdheid is vaak een ingebakken denkprobleem bij mensen. Filosofen hanteren nogal eens vaak de rede als een vanzelfssprekendheid en hun kijk is nogal sterk gedetermineerd door filosofen die er veel over speculeerden zonder veel kennis. Trouwens die kennis is nu nog steeds verre van volledig. Onwetendheid leidt vaak tot nonsensredeneringen. En denken, redeneren is niet altijd een zelfbewuste activiteit, waarbij je vrij kan reflecteren. Als het zo eenvoudig was, dan wist men al veel meer over bewustzijn en al wat daarmee samenhangt.
Nou, dat gekissebis is niet bepaald verheffend.
Ik stel voor weer terug te keren naar de beginvraag, die naar mijn idee de relatie betreft tussen het bewuste en het onbewuste en hoe we daar dmv de bewuste 'rede' iets over te weten zouden kunnen komen.
Ik wijs nogmaals op het werk van Antonio Damasio die dmv hersenonderzoek aantoonde dat hersenbeschadigingen een dramatisch effect op het (onbewuste) gevoelsleven van een persoon kunnen hebben. Bv. het verdwijnen van het vermogen om 'compassie' te tonen, waardoor mensen in ware monsters kunnen veranderen. Je mag blij zijn dat de evolutie kennelijk heeft opgeleverd dat individuen met dit soort "hersenfouten" weinig overlevingskansen hebben.
De filosofisch interessante vraag is dan natuurlijk in hoeverre dergelijke "monsters" nog verantwoordelijk zijn voor hun daden.?
Beste Stefan & Aurora,
Ik voel me door jullie zogenaamde commentaar niet aangesproken, omdat ik geen idee heb wat het met mijn stukje te maken heeft. Ik heb mijn ideeen over bewustzijn en de gradaties daarin in verschillende blog posts uiteen gezet, dus als je echt wilt weten hoe ik er over denk, zoek die eens op. Het bovenstaande stukje was echter geen uiteenzetting over wat bewustzijn is, en welke gradaties dat heeft. En ik voel me ook niet aangesproken door opmerkingen over wat filosofen in het algemeen doen of niet doen. Daar ben ik niet verantwoordelijk voor. Ik ben alleen verantwoordelijk voor wat ik zelf schrijf, maar daar gaan jullie niet op in. Ik zou zeggen: zoek het dan verder zelf maar uit.