En dan is het voorbij. En dan komen de vragen. Hoe kan ik deze ervaring herbeleven? Wat is het dat ik heb ondergaan? Ik probeer mezelf te vertellen wat ik zojuist heb beleefd. Ik probeer mijn gevoelens in woorden te vatten. Maar woorden leven in een andere wereld dan belevenissen. En belevenissen verplaatsen naar een andere wereld betekent ze vervreemden. Door er een verhaal van te maken vervang ik de ene belevenis door de andere. Misschien dat het verhaal bij mij iets van de oorpronkelijke beleving weer oproept, maar het speelt zelf ook een rol, een rol die in het directe ondergaan niet was vervat.

Dat is waar recensenten mee worstelen. Ze moeten in woorden een belevenis weergeven. En als die belevenis hun heeft geraakt, moeten ze dat ook duidelijk maken. Een feitelijk verslag voldoet dan niet. De recensent moet dan zijn eigen gevoelens in woorden vangen, op een zodanige manier dat de lezer ze kan navoelen. En dat lukt niet met een in objectieve termen vervatte reportage. Iedere belevenis is uniek, en het is in die uniciteit dat het bijzondere gelegen is. Maar hoe moet je woorden gebruiken om iets unieks aan te duiden? Woorden zijn maar symbolen, en ieder woord slaat potentieel op vele objecten of gebeurtenissen.

Vertellen is interpreteren. Of het nou een verslag is van een eigen belevenis of het navertellen van wat anderen hebben beleefd, je schept een nieuwe werkelijkheid. Misschien herkent iemand die het zelf heeft beleefd zich helemaal niet in het verhaal dat jij erover vertelt. Misschien vindt de verteller van het verhaal dat jij navertelt er helemaal zijn eigen gedachten niet in terug. Kijk maar naar de bijbel. Het scheppingsverhaal is op duizenden manieren naverteld, en heeft daardoor duizenden verschillende betekenissen gekregen. Heeft de slang in het paradijs echt gesproken of is dat maar een metafoor? Is het eigenlijk wel belangrijk of die slang echt heeft gesproken? Is het hele verhaal niet enkel een metafoor, iets dat zonder een interpretatie geen betekenis heeft?

Wat veel religies proberen, is een standaardbetekenis te hechten aan hun heilige boeken. Ze mogen dan maar op één manier geïnterpreteerd worden, de manier die door de gezagsdragers van dat geloof wordt voorgeschreven. En iedereen die ze anders interpreteert is een ketter, en wordt uitgestoten uit de geloofsgemeenschap. Zo zijn er in het verleden vele schisma's ontstaan, onder andere over de vraag of de slang in het paradijs echt gesproken heeft tot Eva, of dat dat maar bij wijze van spreken was, een manier om aan te duiden dat Eva werd verleid tot gedrag dat door God verboden was. Waar het in deze gevallen op neer komt, is niet alleen dat het verhaal van belang wordt geacht, maar ook de interpretatie. Eigenlijk wordt er op die manier een verhaal om het verhaal heen gebouwd.

En dat gebeurt niet alleen in religies, maar ook in de wetenschap. Toen Galilei zei dat de taal van de werkelijkheid de wiskunde is, was dat geen constatering, maar een geloofsbelijdenis. Galilei vond dat de manier om ons de werkelijkheid toe te eigenen het gebruik maken van wiskunde inhoudt. Is dat noodzakelijk om de werkelijkheid echt te begrijpen? Nee, want voordien wisten mensen ook wel voedsel te verbouwen, huizen te bouwen en wapens te smeden. En nee, want er is niet een onafhankelijke test waarmee je zou kunnen vaststellen op welke manier de werkelijkheid het beste benaderd kan worden. Voordat je besluit om iets over die werkelijkheid te zeggen moet je beslissen op welke manier je dat gaat doen. En een keus voor de ene soort verhalen is een keus tegen de andere. Als je wetenschap wil bedrijven, heb je daarbij geen plaats voor een god. Wat Galilei deed was niet iets vaststellen, maar iets voorschrijven.

Voordat we ergens een betekenis aan kunnen geven, moeten we ons bewust zijn van het kader waarin die betekenis tot stand moet komen. Ieder kader spreekt verschillende menselijke faciliteiten aan, zoals het voorstellingsvermogen, het redeneringsvermogen en de intuïtie. Mystiek richt zich voornamelijk op die intuïtie, wetenschap voornamelijk op het redeneringsvermogen. En wat de mystiek oplevert, kan meestal maar moeilijk wetenschappelijk bevestigd worden. Zoals Heidegger al vaststelde: het overgrote deel van de dingen die we doen, doen we zonder erbij na te denken. De voorwerpen die we hanteren, de principes die we gebruiken zijn 'zuhanden', ze liggen voor de hand, en hoeven niet expliciet gedefinieerd te worden. Pas als er iets niet werkt zoals we verwachten dat het doet, proberen we een stand van zaken vast te stellen. Pas dan worden de dingen 'vorhanden', worden object van beschouwing en analyse. Pas dan gaan we zoeken naar betekenissen. Tenminste, in het dagelijks leven. Maar we hebben dat zoeken naar betekenissen geritualiseerd. Ooit, in de loop van de geschiedenis, zijn we verhalen gaan vertellen. En net zoals geld zich op een gegeven moment heeft losgemaakt van zijn oorspronkelijke betekenis als ruilobject, hebben die verhalen zich losgemaakt van hun oorspronkelijke betekenis, en zijn objecten op zichzelf geworden.

Religie is niet langer een middel om angst en onzekerheid te bezweren, maar een doel op zich. Wetenschap is niet langer een middel om problemen op te lossen, maar een manier om carrière te maken, door veel boeken en artikelen te schrijven, ongeacht de toepassingsmogelijkheden daarvan. Betekenissen zijn niet langer hulpmiddellen om met de werkelijkheid om te gaan, maar zijn handelswaar geworden. Geef je interieur betekenis door er designmeubels in te plaatsen. Geef je zelf betekenis door je aan de mode te onderwerpen. Of door denkbeelden van beroemde schrijvers over te nemen. Naast de wereld van de dingen hebben we een wereld van betekenissen geconstrueerd. En die staat ons regelmatig in de weg bij het ondergaan van wat we beleven. We proberen dat dan te recenseren. Maar achteraf weten we dan niet of we het wel mooi hebben gevonden.