De filologie is de wetenschap die probeert oude geschriften in hun oorspronkelijke vorm te herstellen. Tot de uitvinding van de boekdrukkunst was de enige manier om teksten te reproduceren ze over te schrijven. Boekwinkels hadden schrijvers in dienst die teksten overschreven ten behoeve van klanten die een bepaald boek wilden hebben. En in de middeleeuwen hadden vele kloosters scriptoria, waarin monniken boeken kopieerden. Dat gebeurde niet alleen om ze te vermenigvuldigen, maar ook om ze te behouden. De levensduur van een boek is namelijk niet oneindig.

Rare vraag eigenlijk: heb ik een zelf? Typische filosofenvraag. De vraag impliceert dat er een ik is, dat die ik attributen kan hebben en dat het zelf zo'n attribuut zou zijn. En wat is dan dat zelf? Is dat een speciaal orgaan, is dat een bepaalde hersenfunctie, is dat iets dat sporen nalaat in ruimte en tijd? Filosofen worstelen al meer dan twee millennia met het geven van een goede omschrijving. De wetenschap heeft het nergens kunnen ontdekken, ook niet met gebruikmaking van moderne apparatuur, zoals fMRI-scanners. En het Mahayana-boeddhisme beschouwt het zelf als een illusie.

Het land van betekenissen kent vele lege plekken. Op die plekken kom je niet gauw, want de meeste wegen leiden naar bekend terrein. Alleen wat schrijvers en kunstenaars proberen dat onbekende gebied te verkennen. Van de plekken die bekend zijn, zijn de meeste door mensen gemaakt. Het bekende gebied bevat de piramiden, de Taj Mahal, de Chinese muur, en ga zo maar door. Nou zou je kunnen zeggen: keer je af van die producten van de mens en duik de natuur in. Maar als je dat doet kom je ook alleen op bekende plekken. De mens is overal op aarde al geweest, en de natuur verandert niet zo gauw. En als die dat al doet, is dat onder invloed van menselijke activiteiten.

Het tempo waarin de wereld verandert stijgt exponentieel. De capaciteit van computers neemt iedere anderhalf jaar toe met een factor twee. Iets dergelijks geldt ook voor het aantal petabytes in gebruik bij Google. De hoeveelheid informatie die we te verwerken krijgen stijgt steeds sneller. Maar wij veranderen niet. Wij krijgen er geen neuronen bij, en onze reactiesnelheid blijft ongeveer het zelfde. Hoe moeten we dan met die toename omgaan? Hoe moeten we die groeiende informatiestroom beheersen en voorkomen dat die ons gaat beheersen? Dat is een opgave die grote eisen stelt aan onze creativiteit.

Je hebt twee soorten vraagprocessen: de analytische en de synthetische, ofwel de majeutische en de creatieve. In het eerste geval probeer je een weg te volgen van vragen en antwoorden, die leidt van een probleemstelling naar een oplossing. Dat is wat Socrates doet in veel van de dialogen van Plato. In het tweede geval probeer je juist van de weg af te geraken om nieuwe terreinen te verkennen. Maar van de weg afraken kun je niet plannen. Dat moet spontaan gebeuren. Je stort je in het onbekende en hoopt daar iets nuttigs aan te treffen. Daar horen speciale vragen bij, zoals 'Po' van Edward de Bono. Maar ook met een vraag als “Wat is het?”, mits vele malen herhaald, kun je nieuwe terreinen betreden.

Er is niets zeker in het leven. Je kunt van je partner te horen krijgen dat die het nou wel met je gehad heeft. Je kinderen kunnen je vertellen dat ze niets meer met je te maken willen hebben. Je kunt morgen van de dokter te horen krijgen dat je nog maar een maand te leven hebt. Of je kunt vandaag nog in een file worden aangereden en overlijden. Dat is allemaal mogelijk, en in de meeste gevallen zal de vraag "Waarom?" onbeantwoord blijven. Het leven zit vol verrassingen, aangename en onaangename, en je zult daar op de een of andere manier mee om moeten gaan.

Als je een auto uit elkaar haalt en alle schroeven, assen, stangen, platen en andere onderdelen opstapelt, heb je een hoop schroot. Maar al die onderdelen met elkaar verbonden leveren een nuttig vervoermiddel op. Een enkele losse mier in een doosje is een wriemelend insect dat niets kan. Maar een paar duizend mieren in een nest bij elkaar beïnvloeden hun hele omgeving. Ze bouwen hoge heuvels, ruimen dode dieren op en zorgen dat er geen andere mieren in de buurt komen. En iets dergelijks geldt ook voor mensen, zij het dat een mens afzonderlijk ook wel wat kan. Maar een stad vol mensen is als een organisme, het voedt zich, het verwijdert afval en het groeit. En de mensen die in die stad bij elkaar wonen, hebben het beter dan de kluizenaar in het bos die zich van zijn medemensen heeft afgekeerd.

Filosofen hebben altijd de rede als hun instrument beschouwd. De rede, het bewuste denken, het redeneren, is dat wat aan de basis ligt van het argumenteren, wat dan weer leidt tot algemeen erkende waarheden. Maar nu zijn er wetenschappers die beweren dat bewust denken niet bestaat. Wat wij "bewustzijn" noemen doen zij af als een bijverschijnsel, een epifenomeen. Onze beslissingen worden volgens hen onbewust genomen, ons handelen wordt door het onbewuste gestuurd. En wat de rede daarvan zegt, dat zijn maar praatjes achteraf. Volgens die wetenschappers zijn we in feite robots met een passagier, die ziet wat er gebeurt, maar niet in kan grijpen.

Wow! Die stem van die zangeres. Ik krijg er kippenvel van. Wat zij zingt komt rechtstreeks bij mij binnen. Het is alsof mijn oren daar geen rol in spelen. Maar is het nou die stem? Of is het de entourage, dat donkere podium, haar kleding, de muzikanten op de achtergrond met hun instrumenten, zonder zich op te dringen, de rust die dat allemaal uitstraalt? Of misschien toch de muziek, geen herkenbare melodieën, meer klanken, impressionistisch, zoekend naar een stemming, naar betekenis. Maar betekenis is interpretatie. Betekenis zoeken is afstand nemen. En ik voel geen afstand. Ik voel me het instrument waarop de muziek wordt uitgevoerd. De klanken gaan rechtstreeks naar binnen, zonder in te checken. Er valt niets te interpreteren. Het is er gewoon.

De term “ietsisme” is ooit bedacht door Ronald Plasterk, toen hij nog wetenschapper was. Een ietsist zou niet geloven in God, maar wel “dat er iets is”. Voor Plasterk was dat maar een halfzachte houding. Je was gelovig, of je was het niet, maar zeggen dat er iets is, zonder aan te geven wat, dat was vlees noch vis, en je kon je op die manier aan elke positieve uitspraak onttrekken. Maar is dat wel zo erg? Ik denk dat de vraag niet is of je denkt dat er nog iets is, want je moet wel heel kortzichtig zijn om ervan uit te gaan dat de wetenschap zo onderhand wel weet hoe de wereld in elkaar steekt. Trouwens ook als je denkt dat je je leven kunt laten bepalen door niets meer dan de bijbel.

Zijn wij er enkel voor onszelf, of is er meer? Als wij er niet meer zijn, als de laatste mens is omgekomen, is er dan nog iets dat betekenis heeft? Of sterft de betekenis van betekenis onze dood? Voor velen is dat de essentie van de vraag "Wat is de zin van ons bestaan?".

Zijn mensen de enige betekenisgevers die er zijn? Zijn wij het organisme dat zin geeft aan het heelal? Of is er nog iets anders, iets hogers, dat maakt dat als wij verdwijnen, ons bestaan niet voor niets zal zijn geweest? Er zijn velen die hun hoop daarop hebben omgezet in een geloof.

Pentomino-app geïnstalleerd, met 920 verschillende puzzels. Werkt verslavend. Met je vinger de stukjes verschuiven totdat ze in de rechthoek passen. En iedere volgende puzzel is weer moeilijker. Gelukkig leer je ook bij, stap voor stap. Iedere oplossing helpt je de volgende te vinden. En tot nu toe, tot en met nummer 347, lukt het nog steeds om in een redelijke tijd tot een oplossing te komen. Maar niet door redeneren. Het redeneren heb ik achter me gelaten. Ik laat mijn vingers het werk doen. Ik zit er bij en ik kijk er naar. En ziedaar, alweer een puzzel opgelost. Hoe heb ik dat gedaan? Dat weet ik niet.