1.

De ontwikkeling van de moderne wetenschappen bracht een algemene epistemologische omwenteling bij Europese intelligentsia. Kant benoemde die maatschappelijke tendens als een Copernicaanse Revolutie die zich voltrok in de manier waarop we naar het kenproces kijken. Wat anders was dan voorheen, was de aandacht voor de subjectiviteit van het kenproces. Net als ook de aarde niet in het middelpunt van de kosmos zou staan, net zo zou ook het object niet langer in het middelpunt van de belangstelling staan. Wanneer we immers iets kennen, is dat niet zozeer omdat het bestaat in al diens modaliteiten, maar vooreerst omdat het door ons gekend kan worden: omdat het überhaupt kenbaar is. Wat de voorwaarden zijn om gekend te worden, dat werd Kant’s doelstelling. Het accent verschoof daarmee van het onderzoeken van het gekende object naar het onderzoeken van het kensubject. Iets wat bestaat, bestaat omdat het gekend kan worden. Alles wat onkenbaar is, heeft geen geldige reden van bestaan.

2.

Kant had echter een zeer statische, a-historische blik op de menselijke natuur. Volgens Kant was het kenvermogen ingebakken in de menselijke natuur, onveranderlijk en universeel menselijk. Dit werd in de laatmoderne tijd zwaar bekritiseerd. Het kenvermogen van de mens werd immers verbonden met de taal. Fundamenteel voor menselijke kennis bleek het taalvermogen. Zonder dit transsubjectieve instrument zou het onmogelijk zijn om de opgedane kennis te ontvangen van vorige generaties en te overhandigen aan volgende. Eigen aan de taal is echter een dynamisch en historisch karakter. Taal verandert voortdurend en bestaat in verscheidene vormen. Bijgevolg zou ook het kenvermogen van de mens onderhevig zijn aan veranderingen en verschillen. Zodanig dat ook de kenbare objecten talig niet vergelijkbaar zouden kunnen zijn. Het criterium van kenbaarheid werd aan diens talig lot overgelaten en belandde in postmodern relativisme of logisch positivisme: ofwel moest er passioneel gestreden worden voor de maatschappelijke emanicapatie van de talig niet-representeerbare partijen, ofwel moest er noest gewerkt worden aan de wetenschappelijk verantwoorde uitvinding van een nieuwe talige representatie. In beide gevallen werd de menselijke natuur geïnterpreteerd als grondslag van het kenvermogen, zij het dan ondanks de taal (continentale wijsbegeerte) of dankzij de taal (analytische wijsbegeerte). Bij deze interpretatie blijven velen nogal steken, bij gebrek aan alternatief.

3.

Terwijl toch zeer veel interessante alternatieve voorhanden zijn. Mijn inziens is het voorstel van Luhmann baanbrekend geweest. Luhmann was immers de eerste om het kenvermogen los te koppelen van de menselijke natuur (en dus zeker van de taal). Kennis komt immers eerst en vooral tot stand dankzij en ondanks (dus zoals bv. bij de taal, maar niet uitsluitend) een medium waarin al dan niet een subject-object-structuur geïmpliceerd is (maar niet noodzakelijk!). Zodoende verschuift de aandacht zich niet meer naar het subject dat een object kent, maar naar de voorwaarden die het medium stelt aan het menselijk kenproces. Het zijn immers de meetinstrumenten die bepalen wat het afleesbaar resultaat inhoudt! Hoe werkt een boek? Wat zijn de representatieverschillen tussen een hyperlinkstructuur in oneindige virtuele ruimte en de euclidische ruimte van de perceptie? Wat zijn de mogelijkheidsvoorwaarden van de afleesbaarheid van resultaten bij meetapparatuur (quantumfysici praten hier gezellig over mee, hoor)? Wat zijn de mogelijkheidsvoorwaarden van het lezen en/of schrijven van eenzelfde boodschap in de inkt op een afgedrukt papier?

Dit is het spoor dat ik u dichtbij het Nieuwe Jaar 2011 wil meedelen, als een leuke bedenking, een mogelijke wending in uw denken. Maar tja, wat is de reikwijdte van een blog? Het is zeer onwaarschijnlijk dat U dit leest.

Met vriendelijke groet en prettige feesten gewenst,

De Neo-Cynicus

Andreas Lauwers

PS: voor alle lezers die nu de slaap niet kunnen vatten omwille van hun mediatieke onkunde, zie: http://mason.gmu.edu/~cwallac7/TAP/TEST/literacy/1.html#_overview