Favoriete filosofische problemen

Wat is een filosofisch probleem? Een probleem is niet iets metafysisch - niet iets dat boven de mensen uitzweeft. Een filosofisch probleem is een vraag die geformuleerd is door een mens, in de gedachten (en redeneringen en argumentaties, etc.) van een mens. Een mens die denkt. Met dit probleem kan hij 2 zaken doen: hij kan het negeren of hij kan er over nadenken. Als hij erover nadenkt, zal hij proberen argumenten te zoeken om zijn probleem op te lossen. Dit kan hij alleen doen, maar dit kan hij ook in samenspraak met iemand anders doen.

Een filosofisch gesprek ontstaat als 2 mensen verschillen van mening. (Het is natuurlijk mogelijk dat 2 personen akkoord gaan, maar verder dan 'u heeft gelijk' zal men dan niet komen, wat bezwaarlijk een gesprek genoemd kan worden.) Persoon 1 en persoon 2 verschillen van mening - ze hebben een confrontatie in hun mening. De mening van 1 komt niet overeen met de mening van 2 - er is dus een conflict (in de brede zin van het woord.)

Een gesprek dat gericht is op het zoeken naar de waarheid van een stelling kan, in essentie, op 2 manieren verlopen. Ofwel slaat een van de twee deelnemers de ander de kop in (andere alternatieven van deze optie: loopt weg, bedreigt de ander, ...) ofwel proberen ze allebei de ander te overtuigen met argumenten, redeneringen, stellingen, ... In de eerste manier is er geen respect bij ten minste 1 van beide deelnemers, in de 2de manier is dit er wel. Men luistert naar elkaar, probeert de ander zijn argument te begrijpen en de ander te overtuigen.

Het lijkt me evident dat de eerste manier niets te maken heeft met waarheid. De eerste manier laat zich kenmerken door geweld, agressie, respectloosheid. In de eerste manier wordt de discussie opgelost door middel van geweld (de een bedreigt de ander/slaat de ander de kop in) of door simpelweg de discussie op te blazen (zonder conclusie). Tenzij dat iemand wilt verdedigen dat 'geweld' (en kracht) logisch gelijk is aan 'waarheid' is de eerste methode niet geschikt om waarheid en correctheid te bereiken.

We zijn dus afhankelijk van de 2 methode: een methode waarbij men elkaar respecteert en elkaars argumenten wenst te aanhoren (al dan niet om te weerleggen). Kortom: een gesprek met respect voor elkaars Zijn. Zonder dit respect is een fatsoenlijke argumentatie onmogelijk. Als men elkaar (en zijn woorden - en dus redeneringen) niet wenst te respecteren, is het onmogelijk om in dat gesprek waarheid te vinden.

Zoals iedereen waarschijnlijk ooit al eens heeft ondervonden in zijn leven, zijn er discussies waar men simpelweg niet uitgeraakt. Men vindt geen 'gezamelijke' grond van overeenkomst - men is het simpelweg oneens over zaak x of y. De vraag is dan: wat dan?

Soms hoeft dat geen fundamenteel probleem te zijn: je gaat allebei naar je eigen huis na het avondje op café. Of iets van dergelijke aard. Maar een discussie over waarheid en correctheid kan ook gaan over fundamentelere zaken - zaken waarbij je niet zomaar weg kan gaan! Stel dat het gaat over de laatste kokosnoot op een onbewoond eiland, een zaak van leven of dood (of iets dat daarbij in de buurt komt). Wat dan? Wat als een oplossing noodzakelijk is - wat als 'je m'en fou' geen oplossing kan bieden?

Zoals eerder gesteld: geweld heeft niets - maar dan ook niets - met waarheid te maken. De sterkste persoon (of de persoon die de meeste 'zware jongens' kan inhuren, etc.) kan proberen zijn kracht te gebruiken om de situatie in zijn voordeel te draaien, maar dat betekent niet dat hij gelijk heeft. Soms kan dat lukken: een dief kan mijn portefeuille stelen, maar dat betekent niet dat dat juist is. Soms kan dat falen: ik ken nog geen situatie waarbij iemand er in gelukt is de aantrekkingskracht te negeren. Of om te kunnen stellen dat 2 + 2 niét 4 is.

Ook in het geval van de laatste kokosnoot is 'geweld' dus geen oplossing, indien we de waarheid achter 'wie heeft recht op de kokosnoot' te zoeken. Het is mogelijk dat in de realiteit persoon X (die veel sterker is dan persoon Y) de kokosnoot zal nemen zonder meer. Maar dat betekent niet dat dit correct is - dit betekent enkel dat persoon X kracht kan gebruiken. Het is nogal logisch dat mensen geweld kunnen begaan - daarvoor hoef je de krant maar open te slaan. Dat betekent nog niet dat dit correct is.

Om te bepalen wie recht heeft (i.e. de waarheid) op de kokosnoot, behoren we een theorie te kunnen formuleren die niet uitgaat van geweld, maar van het ontbreken van geweld. De vraag is dan natuurlijk: welke theorie?

Het is in mijn ogen evident dat een 'product' (zoals een kokosnoot) niet iets is dat 'in overvloed' bestaat. Er is nu eenmaal schaarste aan kokosnoten (zeker op een onbewoond eiland, waar X en Y zich bevinden.) De vraag wie dan over het schaars middel mag beschikken, is, in mijn ogen, de persoon die de kokosnoot tot een middel heeft gemaakt. Een kokosnoot die hoog in een boom hangt, is geen middel van menselijk handelen. Die hangt daar maar wat. Een mens kan die niet gebruiken in zijn planning (tenzij hij, bijvoorbeeld, het plan heeft gemaakt om die 'morgen' te plukken. Op dat moment wordt de kokosnoot wel degelijk een onderdeel van de menselijke wereld van middelen, ten einde zijn overleving te kunnen bereiken.) Als de kokosnoot wordt geplukt, verzameld en bewaard, dan is het nogal wiedes dat deze kokosnoot een object van menselijk handelen (bij een actor) wordt: een object dat een onderdeel is van iemand zijn leven, zijn handelen, zijn Zijn. Het is een uiting van wie hij is. Zonder materiële hulpmiddelen kan hij immers simpelweg niet bestaan!

Indien het nu zo is dat iemand anders een claim maakt op deze kokosnoot - bijvoorbeeld: door hem te stelen - is het natuurlijk zo dat, net zoals in een discussie, geweld gebruikt wordt. Geweld heeft, zoals gesteld, niets met waarheid te maken. Met geweld verander je de waarheid of onwaarheid van iets niet, noch zorg je ervoor dat iets onrechtvaardig rechtvaardig kan worden.

Om het samen te vatten: de meest fundamentele vraag van filosofie is: wat moet er gebeuren als u en ik niet akkoord gaan met elkaar (en er toch een akkoord gevonden moet worden)? Het lijkt mij echter evident dat het antwoord op die vraag is dat eenieder ten allen tijde elkaar (en elkaars eigendom - wat in feite hetzelfde is) behoort te respecteren, i.e. geweld tegen noch stelen van de ander. Elke afwijking van deze regel, i.e. dat een van de 2 de ander zou mogen bestelen, beroven, geweld plegen, enzv. zou betekenen dat waarheid en geweld gelijkgesteld kunnen worden. Quod non.

Nu we dit hebben opgelost, kunnen we, binnen dit kader, met anderen in discussie treden. Persoonlijk ben ik een grote fan van zaken zoals wetenschapsfilosofie ('wat en wanneer is kennis kennis?' of 'wat is de correcte methode om aan wetenschap te doen voor elk bepaald domein'?), wetenschapskritiek ('zouden andere manieren van wetenschapsmethoden gebruikt kunnen worden, indien de geschiedenis zus of zo verlopen is?'). Verder vind ik rechtsfilosofie wel boeiend, met als absolute topper de kwestie die ik hierboven heb behandeld (op een waarschijnlijk niet al te duidelijke manier). Maar ook vragen zoals 'hoe komt recht tot stand' of 'wat is de oorsprong van zaken zoals eigendom' vind ik wel boeiend. De rol van taal begin ik ook meer en meer interessant te vinden - alhoewel ik instinctmatig het gevoel heb dat redelijk wat problemen ontstaan door een gebrek aan nuance in de taal. En dat het 'oplossen' van deze problemen met dezelfde woordenschat is als roeien met planken uit de bodem van je boot: gedoemd om te falen. Maar dat is eerder instinctmatig, zo'n goede argumenten heb ik daar nog niet voor. En nog wat van dat soort zaken, hé.