Van Liefde met Recht en Rede
Het lijvige Kritiek van het Ethisch Bewustzijn is het eerste deel van een weergave van de colleges van Ronald Commers aan de Universiteit Gent over wijsgerige ethiek. In deze hoedanigheid dekt het twee ladingen: Het geeft een overzicht van de belangrijkste stromingen in de wijsgerige ethiek én het doet dit vanuit een eigen perspectief, dat van de taal van de ethiek. Deze taal is, dixit Commers, een levend gegeven, een proces van betekenen en ingeven dat ontstaat door en in het spreken der mensen.
In het eerste hoofdstuk bespreekt Commers de drie inspiraties voor de taal van de ethiek. Als eerste ethische cultuur geeft hij die van de persoonlijke voortreffelijkheid en de zelfstandigheid van de menselijke persoon, zoals die door de filosofen van het oude Hellas werd besproken. De tweede ethische cultuur is die van het menselijke falen, en het verlangen naar eenheid en zaligheid, een cultuur die Christelijk geïnspireerd is. De derde peiler is de cultuur van de menselijke waardigheid en verantwoordelijkheid. Deze cultuur is Joods geïnspireerd. In de rest van het boek werkt de auteur dit verder uit. In het tweede deel beschrijft hij de filosofie van de Oudheid en de gedachte dat het geluk met menselijk inzicht kan worden bereikt. Ook Marx plaatst hij in de traditie van de aristocratische ethiek. Immers, in zijn rijk der vrijheid zullen de mensen verlost zijn van het juk van het kapitalisme en kunnen zij waarlijk hun ware aard uitleven. In het derde deel beschrijft Commers hoe er, samen met de veranderde levensomstandigheden, een themaverschuiving komt. Met het christendom komt het er een nadruk op het grote verhaal, naast de voortreffelijkheid van de individuele mens. Met het einde van de middeleeuwen belanden we in het vierde deel, waar Commers veel nadruk legt op de filosoof Hobbes. Hij ziet deze als moraalfilosoof van de vrede, die zekerheid vond in de gezagvolle orde. In dit deel worden ook Spinoza en Hume besproken, en komt terecht vooral de moraalfilosofie van Kant aan bod, die met de categorische imperatief de moraalfilosofie van het empirische wil bevrijden. Volgens Commers is Kant ultramodern, immers hij weet al dat de zaak van het goede te maken heeft met onze relaties met anderen en is als dusdanig een voorbode van latere filosofen. In deel vijf wordt het utillitarisme en zijn gebreken besproken. Bentham en Mill komen uitvoerig aan bod, maar ook de kritiek van George Moore, die stelt dat de ethiek ons geen lijst van plichten aan de hand kan doen, maar dat ook persoonlijke en affectief geladen relaties intrinsiek waardevol zijn. Hiermee zijn we aanbeland bij het laatste hoofdstuk, waar Commers veel nadruk legt op het Judaïsme zoals dat gezien wordt door mensen als Herman Cohen, Martin Buber en Emmanuel Levinas. Met dit hoofdstuk is de schets van de drie ethische culturen compleet.
Kritiek van het Ethisch Bewustzijn is het Magnum Opus van Ronald Commers. Het boek bevat een weelde aan referenties naar filosofen, literatuur en zelfs populaire cultuur. Het werk leest vlot, maar, hoewel het ook een overzichtswerk is, is toch enige voorkennis vereist. Commers’ eigen interpretatie van sommige filosofen, en zijn insteek volgens de drie culturen is origineel. In sommige hoofdstukken werkte hij iets te veel met schema’s, kaders en lijstjes.. Er zijn een aantal lacunes in zijn overzicht van de moraalfilosofie, een aantal recente discussies komen niet aan bod zoals de biologisch/evolutionaire kijk op ethiek, in tegenstelling tot de visie die hij wel weergeeft, waar ethiek net haaks op de biologische realiteit staat. Dit boek is echter een ‘Deel I’, en smaakt als dusdanig zeker naar meer.
